محمد حسين بن مهدى فراهانى
26
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
مجرائى از قريهء عبك به شهر ساختهاند كه هميشه يك سنگ آب به شهر مىآيد و عمارات سلطنتى و خيابان از اين رود مشروب مىشود . شهر قزوين در گودى و سيلگاه افتاده و اين پنج رود مسلط بر شهر است و در فصل بهار كه هنگام طغيان آبهاست ، اغلب سالها از اين رودها خرابى به شهر رسيده و آخر هم قزوين از سيل خراب خواهد شد . و در غير فصل بهار آب در قزوين بسيار كم است و هيچ يك از اين رودها نمىآيد و از بىآبى بر مردم سخت مى - گذرد . قديم از بغل كوهها سد بسته و به قدر پانزده سنگ از آب رود شاهرود در چهار فصل ، داخل شهر مىشده و آثار سد در بعضى جاها نمودار است . و باغستان قزوين هم يك مرتبه الى دو مرتبه در فصل بهار از آب همين رودخانهها مشروب مىشود و به هيچوجه آب نمىخورد تا بهار ديگر . محصول باغستان و زراعت دور شهر منحصر به انگور و پسته و بادام و هندوانه است كه هيچ يك از اينها چندان محتاج به آب نيستند و طاقت بىآبى دارند . و عمده در باغستان درخت رز است كه به اصطلاح خودشان پنجاه بته رز را يكنفر مىگويند ، و هر نفرى كه پنجاه بته باشد از دو هزار الى پانزده هزار مداخل دارد . و قريب بيست هزار نفر بته رز در باغستان بيرون شهر قزوين است ، و چون آب معينى ندارد بدين واسطه ماليات بر باغستان نبستهاند . ولى از بابت ماليات باغات بر روى عمل ريسمان - سنج ، چيزى گذاشتهاند كه از بار كشمش در دخول و خروج شهر حق ديوانى مى - گيرند . و اين فقره دخلى به گمرك ندارد ، مطلب علىحدهايست و جزو حكومت است . علماى معروف حاجى ملا آقا ، آقا شيخ صادق ، حاجى سيد ابو تراب ، آقا سيد جعفر ، آقا سيد حسين زرآبادى [ و ] آقا شيخ صالح . شاهزادگان ساكن در قزوين اولاد مرحوم ركن الدوله ، كه معتبرشان اسحق ميرزا است . اولاد خاقان مغفور ، معتبرشان سلطان سليم ميرزا بود كه مرحوم شد . اولاد او باقى است . از اولاد ظل السلطان ، يعقوب ميرزا و چند نفر ديگر هستند . سرشناسان قزوين وكيل الرعايا و بنى اعمامش ، كه همه [ از ] طايفهء حاجى - مير حسن هستند .